กาญจนบุรี เป็นจังหวัดยุทธศาสตร์สำคัญทางภาคตะวันตกของไทย มีประวัติศาสตร์ยาวนานตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ พบโครงกระดูกและเครื่องมือหินในยุคหินใหม่ เคยเป็นเมืองหน้าด่านและสมรภูมิรบกับพม่าในสมัยอยุธยา-ธนบุรี (ด่านเจดีย์สามองค์) และเป็นที่รู้จักทั่วโลกในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 จาก "ทางรถไฟสายมรณะ" และ "สะพานข้ามแม่น้ำแคว"
สรุปประวัติศาสตร์กาญจนบุรีแบ่งเป็นยุคสมัยต่างๆ ได้ดังนี้:
ยุคก่อนประวัติศาสตร์และยุคแรกเริ่ม: พบหลักฐานทางโบราณคดีที่บ้านเก่า อ.เมือง และภาพเขียนสีตามถ้ำต่างๆ แสดงให้เห็นว่ามีการตั้งถิ่นฐานมานานนับพันปี
สมัยอิทธิพลขอม (ทวารวดี): พบโบราณสถาน "ปราสาทเมืองสิงห์" ในสมัยบายน (พุทธศตวรรษที่ 16-18) ซึ่งเป็นศาสนสถานในศาสนาพุทธมหายาน
สมัยกรุงศรีอยุธยา-ธนบุรี: เป็นเมืองหน้าด่านสำคัญในการทำสงครามกับพม่า เนื่องจากเป็นช่องทางเดินทัพผ่านทางด่านเจดีย์สามองค์ เคยมีการสู้รบครั้งสำคัญและเมืองกาญจนบุรีเก่า (ลาดหญ้า) เคยถูกทำลาย
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์:
รัชกาลที่ 1: เกิดสงคราม 9 ทัพ ณ ทุ่งลาดหญ้า
รัชกาลที่ 3: โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายเมืองจากลาดหญ้ามาตั้งที่ตำบลปากแพรก (ที่ตั้งปัจจุบัน) ใน พ.ศ. 2374
พ.ศ. 2467: ยกฐานะเป็นจังหวัด
สมัยสงครามโลกครั้งที่ 2: กองทัพญี่ปุ่นเกณฑ์เชลยศึกและแรงงานสร้างทางรถไฟยุทธศาสตร์ผ่านกาญจนบุรีสู่พม่า ทำให้มีผู้เสียชีวิตจำนวนมากจนเรียกว่า "ทางรถไฟสายมรณะ"
ปัจจุบันกาญจนบุรีเป็นเมืองท่องเที่ยวสำคัญที่ขึ้นชื่อเรื่องประวัติศาสตร์สงครามและธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์