กรุงศรีอยุธยาเป็นอาณาจักรที่มีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์ไทยอย่างยิ่ง พระเจ้าอู่ทองทรงสถาปนาเมืองขึ้นในปี พ.ศ. 1893 โดยเลือกทำเลที่ตั้งบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งมีแม่น้ำหลายสายล้อมรอบ ทำให้มีลักษณะคล้ายเกาะ เป็นทั้งเกราะป้องกันทางธรรมชาติและเอื้อต่อการคมนาคมทางน้ำ พื้นที่ดังกล่าวมีความอุดมสมบูรณ์ เหมาะแก่การเพาะปลูก โดยเฉพาะการทำนาข้าว จึงทำให้อาณาจักรมีเสบียงอาหารเพียงพอและสามารถขยายอำนาจได้อย่างมั่นคง

ตลอดระยะเวลา 417 ปี กรุงศรีอยุธยามีกษัตริย์ปกครองหลายพระองค์ และมีการพัฒนาด้านการปกครองอย่างเป็นระบบ ใช้ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ พระมหากษัตริย์ทรงเป็นศูนย์กลางอำนาจสูงสุด มีการจัดระเบียบการบริหารราชการแผ่นดินแบบจตุสดมภ์ ได้แก่ เวียง วัง คลัง และนา เพื่อดูแลกิจการบ้านเมืองในด้านต่าง ๆ ทั้งการปกครอง การทหาร การคลัง และการเกษตร

อยุธยาเป็นศูนย์กลางการค้าระหว่างประเทศที่สำคัญ มีเรือสินค้าจากหลายชาติเข้ามาค้าขาย เช่น จีน ญี่ปุ่น เปอร์เซีย อินเดีย และชาติตะวันตก ได้แก่ โปรตุเกส ฮอลันดา และฝรั่งเศส ทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนสินค้า วัฒนธรรม และเทคโนโลยี ในสมัย สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ความสัมพันธ์กับต่างประเทศเจริญรุ่งเรืองมาก มีการส่งคณะทูตไปยังประเทศฝรั่งเศส และรับชาวต่างชาติเข้ามารับราชการ ส่งผลให้อยุธยาเป็นที่รู้จักของชาวโลกในฐานะเมืองการค้าที่มั่งคั่ง

ด้านศิลปวัฒนธรรม กรุงศรีอยุธยามีความเจริญอย่างมาก เห็นได้จากวัดวาอาราม พระราชวัง และโบราณสถานจำนวนมาก เช่น วัดพระศรีสรรเพชญ์ และวัดมหาธาตุ ศิลปกรรมในสมัยอยุธยามีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ทั้งด้านสถาปัตยกรรม ประติมากรรม และวรรณคดี ซึ่งกลายเป็นรากฐานสำคัญของศิลปะไทยในยุคต่อมา

อย่างไรก็ตาม กรุงศรีอยุธยาต้องเผชิญกับสงครามหลายครั้ง โดยเฉพาะสงครามกับพม่า มีการเสียกรุงครั้งที่หนึ่งในปี พ.ศ. 2112 และสามารถกอบกู้เอกราชกลับคืนมาได้ แต่ในปี พ.ศ. 2310 กองทัพพม่าได้เข้าตีกรุงศรีอยุธยาอีกครั้ง เมืองถูกเผาทำลายอย่างหนัก เป็นเหตุให้อาณาจักรอยุธยาสิ้นสุดลง หลังจากนั้นได้มีการสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานีต่อไป

แม้กรุงศรีอยุธยาจะล่มสลายไปแล้ว แต่ความเจริญรุ่งเรืองด้านการปกครอง กฎหมาย ศิลปวัฒนธรรม และประเพณีต่าง ๆ ยังคงสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน ซากโบราณสถานที่เหลืออยู่ได้รับการอนุรักษ์และขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก แสดงถึงความยิ่งใหญ่ของอาณาจักรที่เคยเป็นศูนย์กลางอำนาจและความรุ่งเรืองของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในอดีต